خستگی بینایی در عصر صفحهنمایشها
خستگی بینایی در عصر صفحهنمایشها
خستگی چشم یکی از شایعترین شکایتهای بینایی در دنیای امروز است؛ مشکلی که تقریباً همه افراد، از دانشآموزان و کارمندان گرفته تا رانندگان و کاربران دائمی موبایل، آن را تجربه کردهاند. احساس سنگینی پلکها، سوزش، تاری دید، سردرد یا ناتوانی در تمرکز، همگی از نشانههایی هستند که معمولاً تحت عنوان «خستگی چشم» شناخته میشوند. با وجود فراگیر بودن این مشکل، بسیاری از افراد دقیقاً نمیدانند چرا چشمها خسته میشوند و چه عواملی پشت این احساس آزاردهنده قرار دارد.
چشم انسان برای دیدن طراحی شده، اما نه برای تمرکز طولانیمدت و بیوقفه روی فاصلهای ثابت. در زندگی مدرن، ما ساعتها به صفحهنمایشهایی نگاه میکنیم که فاصله آنها تقریباً تغییری نمیکند؛ موبایل، لپتاپ، تبلت یا مانیتور. این وضعیت باعث میشود عضلات درونچشمی که مسئول تطابق و فوکوس هستند، برای مدت طولانی در یک حالت ثابت باقی بمانند. درست مانند هر عضله دیگری در بدن، این عضلات نیز در صورت استفاده مداوم و بدون استراحت دچار خستگی میشوند.
یکی از مهمترین دلایل خستگی چشم، کاهش تعداد پلکزدن است. در حالت طبیعی، انسان در هر دقیقه حدود ۱۵ تا ۲۰ بار پلک میزند. پلکزدن باعث پخش یکنواخت اشک روی سطح چشم و حفظ رطوبت آن میشود. اما هنگام کار با صفحهنمایش، تعداد پلکزدن بهطور ناخودآگاه کاهش مییابد. نتیجه این کاهش، ناپایداری لایه اشکی و خشکی سطح چشم است که بهصورت سوزش، احساس جسم خارجی و خستگی بروز میکند.
نور و شرایط نوری نیز نقش مهمی در خستگی چشم دارند. نور ناکافی باعث میشود چشم برای دیدن جزئیات بیشتر تلاش کند و نور بیش از حد یا خیرگی شدید نیز فشار مضاعفی به سیستم بینایی وارد میکند. کار در محیطهایی با کنتراست نوری نامناسب، مانند صفحهنمایش روشن در اتاق تاریک یا بازتاب نور از مانیتور، میتواند روند خستگی چشم را تسریع کند.
عامل مهم دیگر، خشکی چشم است. بسیاری از افراد، حتی بدون آنکه متوجه باشند، درجاتی از خشکی چشم دارند. خشکی چشم باعث میشود سطح چشم بهخوبی لغزنده نباشد و هر پلکزدن با اصطکاک بیشتری همراه شود. این وضعیت بهمرور باعث تحریک، التهاب و احساس خستگی میشود. هوای خشک، آلودگی هوا، استفاده از سیستمهای سرمایشی و گرمایشی و مصرف برخی داروها میتوانند خشکی چشم را تشدید کنند.
خستگی چشم همیشه بهتنهایی رخ نمیدهد و گاهی نشانهای از مشکلات اصلاحنشده بینایی است. عیوب انکساری مانند نزدیکبینی، دوربینی یا آستیگماتیسم اگر بهدرستی اصلاح نشده باشند، باعث میشوند چشم برای دید واضح تلاش بیشتری انجام دهد. این تلاش مداوم، حتی اگر فرد متوجه تاری واضح نشود، میتواند منجر به خستگی، سردرد و کاهش تمرکز شود. به همین دلیل، برخی افراد پس از زدن عینک مناسب، متوجه میشوند که خستگی چشمشان بهطور قابلتوجهی کاهش یافته است.
عامل روانی و ذهنی نیز در خستگی چشم نقش دارد. تمرکز طولانیمدت، استرس و فشار ذهنی میتوانند باعث افزایش تنش عضلات اطراف چشم و پیشانی شوند. این تنشها اغلب با خستگی چشم اشتباه گرفته میشوند، در حالی که منشأ آنها ترکیبی از فشار ذهنی و بینایی است. به همین دلیل، خستگی چشم اغلب با سردردهای خفیف یا احساس سنگینی در ناحیه پیشانی همراه است.
با افزایش سن، خستگی چشم میتواند زودتر و شدیدتر بروز کند. کاهش انعطافپذیری عدسی چشم که به آن پیرچشمی گفته میشود، باعث میشود تمرکز روی فاصله نزدیک دشوارتر شود. افراد بالای چهل سال معمولاً هنگام مطالعه یا کار با موبایل سریعتر دچار خستگی چشم میشوند، بهویژه اگر از عینک مناسب استفاده نکنند.
خستگی چشم معمولاً خطرناک نیست، اما اگر نادیده گرفته شود، میتواند کیفیت زندگی را کاهش دهد. کاهش بازده کاری، افت تمرکز، تحریکپذیری و حتی اختلال خواب از پیامدهای غیرمستقیم خستگی مزمن چشم هستند. خوشبختانه، با رعایت چند اصل ساده میتوان تا حد زیادی از بروز آن جلوگیری کرد.
استراحت منظم چشمها یکی از مؤثرترین راهکارهاست. قانون معروف ۲۰-۲۰-۲۰ توصیه میکند هر ۲۰ دقیقه، به مدت ۲۰ ثانیه به نقطهای در فاصله حدود ۲۰ فوتی نگاه کنیم. این کار به عضلات چشم اجازه میدهد از حالت انقباض مداوم خارج شوند. پلکزدن آگاهانه، تنظیم نور محیط، فاصله مناسب از صفحهنمایش و استفاده از اشک مصنوعی در صورت نیاز نیز به کاهش خستگی کمک میکند.
در نهایت، باید توجه داشت که خستگی چشم پیام هشدار بدن است. این پیام میگوید که سیستم بینایی تحت فشار قرار گرفته و نیاز به استراحت، اصلاح شرایط یا بررسی دقیقتر دارد. توجه به این نشانه ساده، میتواند از بروز مشکلات جدیتر بینایی در آینده جلوگیری کند و کیفیت دید و زندگی روزمره را بهطور قابلتوجهی بهبود بخشد.
تنظیم: رخشید خورشیدی
